Brautryðjandinn Berglind
Sjálfstraust. Berglind Ásgeirsdóttir er kona sem býr yfir slíku. Þegar hún var 33ja ára gömul, með rúmlega sjö ára gamalt barn heima fyrir og annað rétt þriggja mánaða, varð hún ráðuneytisstjóri fyrst kvenna. Þetta var árið 1988. Í kjölfar fráfalls eiginmanns hennar, Gísla Ágústs Gunnlaugssonar, árið 1996, reif hún sig og börnin, þá þrjú, upp og flutti til Kaupmannahafnar. Hún hafði verið ráðin framkvæmdastjóri Norðurlandaráðs og var fyrst Íslendinga til að gegna því starfi.
Berglind sat í samninganefnd íslenska ríkisins þegar samið var um EES-samninginn og tókst þá á við heitasta ágreiningsefnið; fólksflutninga milli landa og hræðslu landans við að hingað streymdu hundruð þúsunda útlendinga. Hún hefur víða haldið um taumana; verið stjórnandi í tæpan aldarfjórðung. Samstarfsmennirnir voru yfir tvö þúsund þegar hún fyrst og ein Evrópukvenna og eini Íslendingurinn hingað til gegndi stöðu eins af fjórum aðstoðarframkvæmdastjórum Efnahags- og framfarastofnunarinnar OECD.
MF: Tókst á við útlönd ein með þrjú börn
Berglind er sendiherra, staðsett í París, en annast þó ekki aðeins samskipti við Frakkland heldur einnig Alsír, Andorra, Djíbútí, Ítalíu, Líbanon, Marokkó, Spáni og Túnis. Auk þess er hún fastafulltrúi gagnvart UNESCO, OECD og Evrópuráðið. Hún ruddi braut kvenna í íslenska embættismannakerfinu þrátt fyrir erfiða og langa baráttu eiginmannsins við lömunarsjúkdóminn MND og þrjú börn heima.
„Ég hafði verið ráðuneytisstjóri í félagsmálaráðuneytinu í átta ár þegar ég var hvött til að sækja um hjá Norðurlandaráði. Ég ræddi þetta við krakkana. Við vildum breyta til eftir fráfall Gísla. Það var stórkostlegt tækifæri fyrir mig að fá að stýra Norðurlandaráði. Við vissum að þetta yrði erfitt en að við værum tilbúin að fara út. Eftir á að hyggja sé ég að þetta var ansi bratt.“
MF: Eitt ár að baki sem sendiherra
Berglind hefur nú komið sér vel fyrir í París í Frakklandi. Hún hefur ekki gegnt sendiherrastöðunni lengi, eða frá því í fyrra. Hún er þó öllum hnútum kunnug eftir fjögurra ára starf sitt hjá OECD: „Mér finnst forréttindi að fá að búa hérna,“ segir hún.
„Þessi borg er engri lík. Þrátt fyrir fimm ára búsetu er alltaf hægt að finna eitthvað nýtt . Mér finnst ég örugg í París, þótt hér búi alls tólf milljónir. Ég hef ég aldrei orðið hrædd hérna á götum úti. Borgin er lifandi safn og mannlífið mjög skemmtilegt.“
Hún býr í tignarlegum en þó ekki stórum sendiherrabústað þar sem hún stýrði kvöldið áður móttöku í sendiráðinu í boði Wow Air, í sinni fyrstu flugferð til borgarinnar. Franskir velunnarar Íslands voru þar mættir til að mynda tengsl við landsmenn.
MF: Vinnur frá morgni til kvölds
Vinnudagurinn þennan fimmtudag var langur en það sést ekki á sendiherranum þegar hún tekur á móti blaðamanni Fréttatímans í litlu sendiráðinu við Victor Hugo stræti í 16. hverfi Parísarborgar fyrir hádegi á þessum sólríka föstudegi. Við enda götunnar blasir Sigurboginn við. Franskur byggingarstíllinn heillaði þegar stóru, svörtu hliði að sendiráðinu var ýtt til hliðar og brakandi viðarstiginn á gangi á hægri hlið portsins stýrði blaðamann upp á aðra hæð hússins á fund Berglindar.
Skrifstofan er látlaus en rúm, veggirnir hvítir, hátt til lofts og gólfin klædd dökkum viðarþiljum. Það bergmálar lítillega þegar við byrjum að skrafa um störfin og lífið. Börnin svo gott sem uppkomin, sú yngsta nítján og í háskólanum St. Andrews í Skotlandi. Sú í miðið löglærð, búsett í Reykjavík, og sá elsti löngu fluttur að heiman, enda orðinn 31 árs, í starfi fyrir alþjóðlegt fyrirtæki og býr í Danmörku.
MF: Barðist í vinnu og fyrir lífinu heima
Berglind er dregin til fortíðar þegar hún er spurð hvort það hafi ekki verið erfitt að vera í krefjandi vinnu og koma svo heim og fylgjast með manni sínum kljást við sjúkdóm sem á endanum lamaði hann og reif frá henni, svarar hún: „Jú, þú getur rétt ímyndað þér.“ Hún þagnar stutta stund en heldur svo áfram.
„Það reiknar enginn með að upplifa svona. Í veikindum sínum þurfti Gísli mikla hjálp, en hann vann fram á síðasta dag með aðstoð,“ segir hún um manninn sem hún kynntist ung og missti aðeins 41 árs gömul. Gísli var tveimur árum eldri, starfaði sem lektor í sagnfræði við Háskóla Íslands og sinnti sagnfræðinni fram á síðasta dag.
„Það er langt um liðið en auðvitað hefur þessi reynsla haft áhrif á okkur,“ segir Berglind.
MF: Gísli lét sjúkdóminn ekki buga sig
„Það var ótrúlegt að fylgjast með því hvernig hann lét ekki sjúkdóminn buga sig. Hann var knúinn áfram af kappi við að sinna fræðistörfunum. Að hugsa sér; ári eftir að hann dó voru enn að birtast eftir hann fræðigreinar. Hann var svo afkastamikill.“ Berlind segir að aðdáunarvert hafi verið að fylgjast með því hvernig hann tókst á við sjúkdóminn.
„Hann talaði aldrei um þetta. Vildi ekki vera að velta sér upp úr þessu. Hafði engan áhuga á því,“ segir hún.
Á þessum tíma bitu þau Berglind og Gísli á jaxlinn og héldu áfram, ekki síst vegna barnanna. Þau vildu hlífa þeim við sjúkdómnum eins og þau gátu. Og þótt veikindin hafi tekið á þau segir Berglind að hún hafi náð að kúpla sig frá þegar hún þurfti.
„Þegar ég var komin niður í vinnu var ég bara þar. Sjúkdómurinn stigmagnaðist hjá honum. Sumir bregðast við svona sjúkdómum með því að breyta öllu; vera meira heima. Það verður hver og einn að meta þetta, en í mínu tilfelli var vinnan ágæt leið til að lifa með þessu.“
MF: Í stjórnsýsluna fyrir rælni
Þótt Berglind eigi rætur bæði á Ólafsvík og Húsavík ólst hún upp á höfuðborgarsvæðinu. Hún gekk í Kvennaskólann, sem þá var með færustu nemendurna og fékk mikla hvatningu við námið frá foreldrum sínum. Hún varð stúdent 1973 og lærði í kjölfarið lögfræði. Ekki stefndi hún á frama í stjórnsýslunni – hafði hugsað sér að sinna störfum sem blaðamaður – en ákvað fyrir rælni, þegar Benedikt Gröndal þá utanríkisráðherra tók þá tímamótaákvörðun að auglýsa eftir starfsmönnum í utanríkisþjónustuna – að sækja um. Þar með voru örlögin ráðin. „Þar með var ég komin inn og vann í upplýsinga- og menningarmálum í utanríkisráðuneytinu til að byrja með.“
Hún flutti út árið 1981 og starfaði í sendiráðum í Þýskalandi og Svíþjóð. Ólétt af sínu öðru barni sér hún auglýst eftir ráðuneytisstjóra í félagsmálaráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur, sem réði Berglindi fyrst kvenna sem ráðuneytisstjóra. „Það var meira horft til þess hvað ég var ung en að ég væri kona,“ segir Berglind.
MF: Sem dóttir hinna ráðuneytisstjóranna
„Meðalaldur meðal ráðuneytisstjóra var frekar hár en þeir tóku mér alveg sérlega vel og buðu mér aðstoð. Ég var á aldri við dætur þeirra. Þeir þekktu foreldra mína.“
En varstu ekki gagnrýnd fyrir að vera framagjörn og sinna krefjandi vinnu með börnin heima á þessum tíma?
„Nei, mér finnst mjög athyglisvert þegar konur segja í dag að það sé erfitt að vera með börn því það séu gerðar svo miklar kröfur í vinnunni. Ég hef stundum spurt; hefur þessi jafnréttisbarátta engu skilað,“ segir hún þar sem hún situr í hvítri dragt með svörtum líningum og með vinstri ökklann á hægra hné. Hún er afslöppuð.
„Mér fannst mjög eðlilegt að geta bæði verið í vinnu sem ég hafði áhuga á og átt börn – og ég átti þrjú. En mér finnst ég nú heyra æ oftar að gerðar séu svo miklar kröfur að það sé ekki hægt að samræma vinnu og heimilislíf. Og þetta er kynslóðin á eftir minni! Við vorum margar helteknar af jafnréttismálum og ég var það frá unga aldri. Ég var ekki í rauðsokkunum. Ég var ung í Kvenréttindafélaginu og skil ekki hvað hefur gerst á vinnumarkaðinum geti mæður og feður ekki sóst eftir góðri vinnu og deilt foreldraábyrgð,“ segir hún sem gerði sitt til að jafna rétt foreldra á vinnumarkaði.
MF: Átti þátt í jöfnum á fæðingarorlofsrétti
„Á stjórnsýsluferli mínum er ég hvað stoltust af því að hafa verið formaður nefndar sem kom með frumvarpið um jafnan rétt foreldratil fæðingarorlofs og að lögbinda óframseljanlegan rétt til þess. Þarna gafst tækifæri til þess að hafa áhrif á grundvallaratriði í jafnrétti hjóna. Við gerðum þetta fyrir börnin og til að jafna rétt karlmanna. Það er svo algengt á Íslandi að foreldrar barns búi ekki saman og því er ennþá mikilvægara að feður fái rétt gagnvart barninu og að þeim sé gert fært að hugsa um það.“
Tímaskortur og samviskubit foreldra. Berglind viðurkennir að hafa á stundum glímt við samviskubit sem einstæð móðir; hrædd um að sinna börnunum ekki nóg. Fókusinn var þá færður heim.
„Þegar ég kom frá Danmörku átti ég til að mynda inni mánaðar sumarfrí. Ég fylgdi dóttur minni sem var að byrja í skóla daglega, snerist í kringum í skólann og var þar svo mikið að margir foreldrar héldu að ég ynni þar sem skólaliði. Þessi mánuður var tekið með trompi,“ segir Berglind og hlær þegar hún tekur dæmi úr lífi einstæðrar móður.
MF: Fékk einstaka innsýn í norræna pólitík
Við fráfall Gísla stóð Berglind á krossgötum. Árin á undan, sérstaklega síðustu tvö til þrjú árin sem hann lifði, höfðu tekið sinn toll og haft mikil áhrif á líf fjölskyldunnar. En lífið hélt hins vegar áfram; þó ekki sinn vanagang því á þessum tíma var Berglind valin úr sjötíu manna hópi til að stýra skrifstofu Norðurlandaráði.
„Þarna fékk ég innsýn í pólitíkina á öllum Norðurlöndunum. Ég hafði gaman af því þótt ég hafi aldrei verið í pólitík sjálf. Þarna var ég í að efla norræna samvinnu á mjög erfiðum tíma. Þetta er rétt eftir að Finnar og Svíar gengu í Evrópusambandið og eðlilega minnkaði áhugi þeirra á þessu samstarfi – þótt hann sé aftur mikill í dag,“ segir hún.
„Starfið var mjög áhugavert. En ég verð nú að segja að starfið hjá OECD toppar allt. Þetta er stofnun, sem á þeim tíma sem ég starfaði þar var skipuð þrjátíu ríkjum, aðstoðarframkvæmdastjórarnir eru fjórir; hefðbundið einn frá Japan og annar frá Bandaríkjunum. Svo reyna hin löndin að berjast um að fá sína fulltrúa í hina stólana tvo. Ég er eina Evrópukonan sem hefur gegnt þessu starfi,“ segir hún en svið hennar innan stofnunarinnar voru félags-, heilbrigðis-, mennta- og umhverfismál.
MF: Sú sem allir gátu sameinast um
Berglind segir OECD ólík öðrum alþjóðastofnunum, því starf hennar byggist á samstarfi starfsfólks stofnunarinnar og nefndum þar sem hvert ríki hafi sinn fulltrúa.
„Þar verða áherslurnar til. Og OECD gefur út efnahagsspár sem hafa veruleg áhrif. Allir þekkja Pisa-könnunina sem fimmtán ára grunnskólanemendur taka. Annað sem má nefna er að OECD er að uppræta skattaparadísir og þróa reglur um fjármálamarkað,“ segir hún.
„Hægt er að byggja á gríðarlegri þekkingu OECD þegar ráðast á í skipulagsbreytingar.“
Það var Sigríður Snævarr, sem fyrst kvenna varð sendiherra fyrir Íslands hönd, og hún átti hugmyndina að því að tilnefna Berglindi í starf aðstoðarforstjóra stofnunarinnar.
„Við erum miklar vinkonur og hún hringir í mig og segir: Ekki spyrja mig að neinu, sendu mér æviágripið þitt. Hún fer að skoða þetta og bera sig upp við aðra um hvort ég geti orðið hugsanlegur kandídat. Svo kemur í ljós að mörg löndin ætluðu að útnefna kandídata. Ensvo er ekki hægt að ráða nema að allir séu sammála. Þetta var margra mánaða ferli. En að lokum, eftir búið var að bera alla saman, útiloka og annað, náðist sátt um mig,“ lýsir hún.
„Ég tel að reynsla mín af því að stýra Norðurlandaráði hafi vegið þyngst. Ég held að ég hefði aldrei fengið þetta starf fyrir að hafa stýrt íslensku ráðuneyti, þótt reynslan af velferðar- og félagsmálum hafi haft sitt að segja. Það má þó samt einnig segja að ég hafi verið á réttum stað á réttum tíma,“ segir hún.
MF: Valin kona ársins 2002
„Mér fannst það setja svakalega pressu á mig að standa mig vel og að leggja hart að mér, sérstaklega þar sem ég var frá fámennasta ríki OECD ,“ segir hún.
„Fyrst átti ég það til að hugsa að ég væri frá litla Íslandi að tala í nafni þrjátíu ríkja. En ég hristi það af mér enda hafði ég þá reynslu sem þurfti og var tilbúin að leggja mikið á mig. Þú getur ekki sóst eftir verkefni, nema að þú ætlir þér að vera frambærileg. Hvernig sem þú ferð að því,“ segir hún og eftir störfum hennar var tekið, því Berglind var valin kona ársins af tímaritinu Nýju lífi árið 2002
„Fyrstu þrjá mánuðina hjá OECD sat ég þess vegna og lærði heima á kvöldin. Stelpurnar mínar sátu hjá mér og puðuðu yfir frönskunni og ég las um sjálfbæra þróun og umhverfismál – sem voru sviðin í umsjá minni sem ég þekkti minnst. Því að það er ekki nóg að fá eitthvað starf. Maður vill líka skila árangri í því. Ég varð því mjög glöð þegar mér var boðin framlenging á starfinu.“
MF: Fann tíma fyrir nýfundna ást
En þrátt fyrir krefjandi starf, sífelld ferðalög; fyrirlestra í Asíu og Evrópu og rekstur heimilisins gafst örlítil glufa til að kynnast ástinni að nýju. Finnbogi Jónsson hefur nú, eftir að hafa látið af störfum sem framkvæmdastjóri Framtakssjóðs Íslands, en eftir rúmlega árs fjarbúð, flutt til Parísar og sinnir þaðan hinum ýmsu verkefnum.
„Ég var ein með börnunum frá árinu 1996 og þar til ég kynntist Finnboga árið 2005,“ segir hún og að hún hafi þá „eitthvað heyrt af honum“ en ekki hitt.
„Við kynntumst í boði. Þá bjó ég hérna úti í París. Hann ferðaðist mjög mikið á þessum tíma og ég líka. Svo við áttum meðal annars stefnumót í Kína. Þá var hann í viðskiptanefnd þegar forsetinn fór út og ég var á vegum OECD. Það var eiginlega ótrúlegasta stefnumótið,“ segir hún og er sposk þegar hún er spurð hvort hún hafi strax orðið ástfangin og verið sem unglingur?
„Þetta var voða skemmtilegt. Já, já. Þetta var á þeim tímapunkti sem börnin voru að stálpast og ég var tilbúin,“ segir hún og spurð hvernig börnunum hafi litist á Finnboga: „Þetta var mikil breyting fyrir þau en sambandið átti sér góðan aðdraganda þarna úti – á annað ár.“
Þau Finnbogi byrjuðu að búa þegar Berglind flutti heim 2006, hún með stúlkurnar tvær heima en hans tvær voru uppkomnar og önnur komið með sitt barn. „Þó að við höfðum ekki þekkst áður þekktum við margt fólk sameiginlega; enda Ísland svo lítið. Finnbogi var í iðnaðarráðuneytinu á meðan ég var í félagsmálaráðuneytinu, en við hittumst samt ekki. Það er í raun alveg furðulegt, já, hreinlega merkilegt,“ segir hún og hlær.
MF: Höfðu bæði misst fyrri maka
Hún segist ekki hafa óttast að upplifa annan missi og tekist óhrædd á við ástina að nýju. „Hann hafði eins og ég misst maka sinn. Þannig að við höfðum bæði gengið í gegnum það. Það er ákveðinn þroski sem fólk fer í gegnum við það að missa maka. Það er mikil breyting. En þú byggir ekki samband á því þótt það sé sameiginleg reynsla sem búast má við að þroski fólk að því leiti að það telji lífið dýrmætt, það geti verið stutt og hvað góð heilsa er mikilvæg.“ En þau Finnbogi stunda fjallgöngur.
Eftir starfið hjá OECD flutti Berglind heim og hélt að hún væri alkomin. Hún tók við viðskiptasviði utanríkisráðuneytisins. Fleiri spennandi verkefni og ábúðamikil störf biðu. Hún tók við heilbrigðisráðuneytinu þegar Guðlaugur Þór Þórðarson var þar ráðherra og var talin líkleg í stól ráðuneytisstjóra sameinaðs félag- og heilbrigðisráðuneytisins í velferðarráðuneytið.
„Ég ákvað strax að ég myndi ekki sækjast eftir að stýra því ráðuneyti. Ég hugsaði með mér: Það er verið að búa til nýtt ráðuneyti. Það gerir þú ekki með manneskju sem er búin að vera í báðum gömlu ráðuneytunum. Þá á að koma eitthvað nýtt.“ Hún fór í námsleyfi.
MF: Tók hlé eftir áratugastarf
„Ég hugsaði með mér að ég yrði að fá endurmenntun. Ég yrði að fá tóm til að hugsa og bæta við mig. Ég hafði unnið sleitulaust frá því 1979 og ég fann að ég var búin að keyra mig áfram. Ég yrði að taka hlé, enda hef ég unnið með sautján ráðherrum ef ég man rétt; úr öllum flokkum.“
En námsleyfið var endasleppt og ekki liðnir nema rúmir tveir mánuðir af því sem átti að vera ár, þegar hún ýtti öllum plönum frá sér og samþykkti að fara til Parísar að gegna störfum sendiherra.
„Ég sló til. Ætli þetta kristalli ekki hver ég er og skýri hvers vegna ég hef farið í svona margbreytileg verkefni. Ég slæ til ef mér líst á og finn svo út úr eftir á hvernig ég tekst á við þær breytingar. Svo var þetta í fyrsta skipti sem ég var ekki bundin börnunum og Finnbogi jákvæður þó þetta þýddi fjarbúð í fyrstu.“
Eins og sést er sveigjanleiki góður kostur embættismanns og Berglind hefur á þessum árum í ráðuneytum, sendiráðum og alþjóðastofnunum unnið með óheyrilega mörgum stjórnmálamönnum og sautján ráðherrum úr öllum flokkum hér heima.
„Það er ekki hægt að gegna svona starfi nema að vera heill og standa 100 prósent á bak við ráðherrann á hverjum tíma,“ segir hún. „Ég hef komið ný inn þar sem ráðherrann er fyrir og öfugt. Það hefur aldrei nokkurn tímann orðið erfitt – það myndast samhljómur.“
MF: Vildi ekki verða forseti
En er hún þá kannski svona sameiningartákn? Berglind, af hverju gafstu það svona fljótt frá þér þegar þú hefur verið nefnd sem forsetaefni?
„Ég hef verið spurð nokkrum sinnum í gegnum tíðina en ég hef aldrei sjálf talað um það að gefa kost á mér eða haft áhuga á að fara í þetta virðingarmesta starf á Íslandi. Mér finnst að forseti gefi einkalífið frá sér. Ég hef ekki verið tilbúin í það,“ segir hún. „Svo er ég mjög ánægð hér í París, rétt eins og ég hef verið mjög ánægð í mínum störfum hér áður.“
MF: Fjölskyldan skiptir mestu
Af hverju ertu svona metnaðarfull? „Ég held ég hafi fyrst og fremst áhuga á að fá alltaf ný og ný viðfangsefni. En þótt það virki sem svo að ég sé mjög gíruð í vinnu veit ég að það er ekki hún sem skiptir mestu máli. Það er fjölskyldan. Það er alveg á hreinu. Ég er alin upp í mjög náinni fjölskyldu og böndin eru sterk.“
En hvar sérðu þig eftir fimm ár? „Ég veit ekkert hvað ég verð lengi hér, það vitum við sendiherrar aldrei. Vonandi einhver ár, því mér líkar þetta svo frábærlega. En hvað ég geri þá? Ekki hugmynd. En vonandi eitthvað nýtt.“
