Höfum ekkert lært af hruninu
Salvör Nordal átti sæti í starfshóp um siðfræði og starfshætti sem vann með rannsóknarnefnd Alþingis og ritaði 8. bindi skýrslunnar. Í skýrslu starfshópsins eru 58 ábendingar um það sem betur má fara í stjórnmálalífinu, viðskiptum, starfsháttum fjölmiðla og háskólasamfélagsins sem og samfélaginu almennt. Tillögurnar spanna breiðan skala, allt frá því að tryggja þurfi að óháð mat fari fram á mögulegum eigendum bankanna yfir í að þjóðin þurfi að endurskoða þá neysluhyggju sem hér hafi verið ríkjandi og gerði það að verkum að fjármálaáfallið varð mörgum fjölskyldum og einstaklingum þungbærara en ef meiri hófsemd væri í lífsmáta. Þessar 58 ábendingar voru kynntar sem lærdómur sem þjóðin mætti draga af hruninu.
Lítill vilji til breytinga
„Ég var að vonast til að þjóðin drægi lærdóm af hruninu, tæki því alvarlega og það yrði hvati til breytinga. Við erum hins vegar ekki að draga þann lærdóm af hruninu sem við þyrftum,“ segir Salvör. Hún bendir á að margar af þeim ábendingum sem fram koma í skýrslu starfshópsins varði málefni sem þjóðin hafi glímt við um langa hríð og verði því ekki breytt á einni nóttu. „Það eru mikil vonbrigði að við virðumst enn glíma við sama vanda og sem kom hvað oftast fram í skýrslunni og ég sé ekki nægilega mikinn vilja til breytinga. Einn megin lærdómurinn er að við þurfum að vanda mun betur undirbúning mála og stefnumótun. Í hverju málin af öðru skortir verulega á það. Við glímum við það sem smáþjóð að okkur tekst ekki að móta okkur stefnu í veigamiklum málum, við sjáum ekki fyrir endann á málum sem við förum af stað með og það verður til þess að þau steyta á skeri aftur og aftur,“ segir Salvör.
Hún nefnir Landsdómsmálið sem dæmi um þau vinnubrögð sem hér ríkja. „Dómurinn í Landsdómi er engin niðurstaða í uppgjörinu við hrunið. Að mínu mati var þessi leið ekki sú rétta og þingið brást í að taka af myndarskap á skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Þess í stað snerist málið upp í ásakanir á hendur einum ráðherra. Hættan við þessa ásakanaleið er að fólk fari í vörn sem verður síðan til þess að liðaskiptingin verður mjög skýr og skotgrafirnar dýpka. Landsdómur var ekki rétta tækið til að gera upp bankahrunið eins og sumir hafa gefið í skyn. Það gat aldrei orðið sátt eða niðurstaða í málinu eins og það var lagt upp.
Mistök við stjórnlagaþing
Landsdómur er þó aðeins eitt mál af mörgum dæmum um þá skotgrafaumræðu sem hér tíðkast í stjórnmálunum og bera þar allir ábyrgð. Annað sé stjórnlagaþingsmálið sem einkennst hefur af mistökum á mistök ofan í undirbúningi málsins. Að auki hefur umræðan einkennst af pólitískum flokkadráttum í stað efnislegrar umræðu um tillögur stjórnlagaráðs, sem hefur verið nær engin, hvorki í samfélaginu né á Alþingi sjálfu. „Brotalöm var á löggjöfinni varðandi kosningar til stjórnlagaþings sem varð til þess að þær voru ógiltar. Það sem tók við var hins vegar ekki mótað til enda sem leiðir meðal annars til þess að það hefur nánast engin efnisleg umræða farið fram um tillögur stjórnlagaráðs eftir að við skiluðum þeim af okkur,“ bendir Salvör á. „Við bjuggumst við umræðu um málið, einhvers konar greiningu á tillögunum og áframhaldandi vinnu við þær. Í stað þess sigldi málið í strand. Ekkert samkomulag er um hvernig vinna skuli málið áfram. Fyrir bragðið fellur málið í farveg átakastjórnmálanna þar sem hver ber sakir á annan og er allt eins víst að málið dagi uppi. Það vantaði að málið væri lagt upp frá byrjun til enda þannig að við gætum séð hvernig við ættum að komast þangað sem ferðinni er heitið.“
Stöðugt á byrjunarreit
Fyrir vikið er eins víst að við missum af dýrmætu tækifæri til að gera þær nauðsynlegu breytingar á stjórnarskránni sem talað hefur verið fyrir í áratugi. Við munum ekki setja inn í stjórnarskrá ákvæði um auðlindir fyrr en að fimm árum liðnum í fyrsta lagi, náist það ekki núna. En það mál hefur verið í umræðu í fjölmörg ár án nokkurrar niðurstöðu. Við munum ekki ná að skilgreina betur hlutverk og stöðu forsetans og málskotsréttarins eða setja inn ákvæði um framsal fullveldis og þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er eins og við séum að spila Matador og alltaf að lenda aftur á byrjunarreit, því það var ekki hugsað fyrir því í upphafi hvert við værum að fara. Það er slítandi fyrir umræðuna að vera alltaf að tala um það sama og ná ekki að fara á næsta áfanga og þróa umræðuna áfram,“ segir Salvör.
Aðspurð segist hún ekki hafa skýringar á því hvers vegna málefni stjórnarskrárinnar sé svona statt. „Það eru mjög mörg önnur stór mál í gangi og auðvitað er þetta margþætt og flókið mál og tillögurnar fela í sér viðamiklar breytingar. Ég hef alltaf litið svo á að tillögur okkar væru áfangi að nýrri stjórnarskrá og að það yrði að vinna þær áfram. Ég átti því von að meiri efnislegri umræðu og skýrum breytingartillögum af hálfu þingsins. Kannski þarf þetta mál lengri tíma, við þurfum þá hins vegar samkomulag milli flokka þannig að það dagi ekki uppi. Það er að minnsta kosti ljóst að aldrei í sögu lýðveldisins hafa verið settir jafnmiklir peningar og jafnmiklum tíma varið í breytingar á stjórnarskránni. Sú vinna hefur skilað sér í þeim tillögum sem nú liggja fyrir og taka þarf umræðu um.“
Áhugi á störfum forsetans
Vinna með rannsóknarnefnd Alþingis en starfshópurinn fjallaði meðal annars gagnrýnið um störf og stöðu forseta Íslands varð til þess að Salvör ákvað að gefa kost á sér til setu á stjórnlagaþingi. Í skýrslunni er sagt að skýra þurfi hlutverk forseta Íslands mun betur í stjórnarskrá. Stjórnarskráin sjálf hefði þó ekki breytt neinu um hrunið.
„Í kjölfar hrunsins skapaðist töluverð umræða um ráðherraábyrgð og verkaskiptingu ráðherra, sem og aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Í þingræði er hins vegar ekki hægt að skilja að löggjafarvald og framkvæmdavald þótt sumir í stjórnlagaráði hefðu viljað ganga svo langt.“ Stjórnlagaráð gerði hins vegar tillögu um samábyrgð, að ríkisstjórn sé fjölskipað stjórnvald í ákveðnum málum. Það þýðir að lagaleg ábyrgð er sameiginleg hjá þeim ráðherrum sem eiga aðild að ákvörðuninni, eins og segir í skýrslu forsætisnefndar um tillögur stjórnlagaráðs.
Spurð um skoðun sína á forsetaembættinu segir Salvör að fyrst við erum með forsetaembætti á annað borð eigi forsetinn að hafa stöðu í stjórnskipaninni. „Forsetinn á ekki að gegna hlutverki valdalauss þjóðhöfðingja líkt og hjá kóngafólki, þá ætti bara að leggja embættið niður. Forseti á að hafa hlutverk þegar á reynir en hann þarf að fara varlega með það. Staða forseta Íslands er nokkuð óvanaleg miðað við þjóðhöfðingja í mörgum öðrum löndum. Hann er þjóðkjörinn og gildir því annað um hann en kónga sem erfa sína stöðu enda hefur hann haft hlutverk í stjórnskipaninni. Hann hefur haft málskotsréttinn samkvæmt 26. grein stjórnarskráinnar þótt honum hafi ekki verið beitt fyrr en í tíð núverandi forseta. Einnig hefur hann mikilvægu hlutverki að gegna í stjórnarmyndun.“
Salvör telur Ólaf Ragnar Grímsson hafa breytt rétt þegar hann neitaði IceSave-lögunum staðfestingar í fyrra skiptið. „Það hefur sýnst sig að það var gott fyrir þjóðina að hann gerði það. Í þessu máli voru hagsmunir Íslands ríkir, mjög tæpur þingmeirihluti fyrir lögunum, mikil óánægja og ólga í samfélaginu. Þarna mynduðust aðstæður sem réttlættu synjun enda er forsetinn sá eini sem kallað getur eftir þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt stjórnarskrá, hvorki minnihluti þingmanna né hluti kjósenda getur farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu og því ekki skrýtið að reyni á forsetann í þeim efnum. Í tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir að hluti kjósenda geti farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu í tilteknum málum og það myndi losa forsetann undan þessari pressu. “
Ætlar ekki í forsetaframboð
Salvör hefur sjálf verið orðuð við forsetaframboð en segist hafa tekið þá ákvörðun að vandlega íhuguðu máli að bjóða sig ekki fram að þessu sinni. „Mér hefur þótt vænt um og verið snortin af því hve margir sýnt því áhuga að ég fari í framboð. Ég ákvað að skoða málið vel eftir að niðurstöður úr skoðanakönnun, sem ég samþykkti að taka þátt í, voru birtar. Ég gerði það en komst að þeirri niðurstöðu að bjóða mig ekki fram. Það er gríðarlega stór ákvörðun að fara í framboð, bæði hvað varðar kosningabaráttuna sjálfa og starfið sjálft. Þegar ég vó þetta allt saman þá vógu persónulegar ástæður þyngst.“
Spurð um hvað kveikti í henni áhugann fyrir forsetaembættinu segir hún að það hafi einna helst verið tækifærið í því að halda áfram að vinna með það sem hún hafi verið að gera á síðustu árum með aðkomu sinni að rannsóknarskýrslunni og setu í stjórnlagaráði. „Það kom mér mjög á óvart þegar nafn mitt var fyrst nefnt opinberlega í tengslum við forsetaframboð. Ég hafði aldrei hugsað um forsetaembættið út frá sjálfri mér þótt mér þætti embættið sem slíkt spennandi viðfangsefni varðandi endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það vakti hins vegar með mér áhuga, sá möguleiki að forsetaembættið gæti beitt sér að einhverju leyti í áframhaldandi vinnu í tengslum við þann lærdóm sem við getum dregið af bankahruninu. Við þurfum virkilega að læra af því sem þar gerðist og ættu þeir atburðir sem þar áttu sér stað að vera okkur mikil brýning. Það hefur farið fram gríðarleg vinna í kjölfarið, svo sem með gerð rannsóknarskýrslunnar, en við höfum ekki nýtt okkur þau tækifæri sem skapast hafa til að byggja upp nýtt og betra samfélag.“
Glötuð tækifæri
Salvör telur einsýnt að Ísland geti haft mjög sterka rödd í umræðu um lýðræði sem nú fer fram víða um heim. „Við sem vorum í stjórnlagaráði höfum fundið fyrir mjög miklum áhuga erlendis frá á störfum okkar og margir líta til þeirrar tilraunar sem hér var gerð. Ég hef farið á fjölmargar ráðstefnur á síðasta ári um lýðræði og fjallað um störf stjórnlagaráðs og finn fyrir miklum áhuga. Útlendingar hafa litið til þess sem við höfum gert í uppgjörinu meðal annars með nákvæmri greiningu á því sem gerðist í skýrslu rannsóknarnefndar og síðan endurskoðun stjórnarskrárinnar. Aðrir eru forvitnir um að læra af því sem við höfum gert þó við sjálf séum ekki tilbúin til að nýta okkar eigin vinnu til umbóta.”
En, við höfum glatað mörgum tækifærum að undanförnu: „Rannsóknarskýrslan, Landsdómur, ESB aðildin, allt fer í þennan skotgrafafarveg; þá eru ónefnd fiskveiðistjórnunarmálin, auðlindamálin, sem eru stór hluti af okkar lífsafkomu en við lendum samt í átökum um þau. Hannah Arendt, einn merkasti stjórnmálaheimspekingur tuttugustu aldar, gerir greinarmun á valdi og afli. Að hennar mati verður vald til þegar við vinnum saman og ræðum saman, það er jafnframt kjarni mennsku okkar. Þegar við komum saman og leyfum hverjum og einum að njóta sín verður til eitthvað nýtt og jafnvel eitthvað óvænt. Vald í þessum skilningi verður til milli fólks og getur fætt af sér nýja möguleika. Aflið aftur á móti er einstaklingsins en er ekki afurð samstarfs og samræðu milli fólks. Stjórnmálin eru vettvangur til að ákveða um sameiginleg mál en þegar við lítum á stjórnmálin eins og þau tíðkast hér er beitt afli fremur en valdi í skilningi Arendt sem þýðir í raun að stjórnmálin eru valdalaus – þau valda ekki verkefni sínu. Stjórnmál aflsins geta ekki fært okkur neitt nýtt því miður.“
Hættulegt að næra öfgarnar
„Svo er líka annað,“ heldur hún áfram, „þegar flokkadrættirnir og átökin eru svona mikil þá er hætta á að við förum að næra öfgarnar. Ég ræddi við þýskan stjórnskipunarfræðing fyrir skömmu, meðal annars um stöðu forsetans í íslenskri og þýskri stjórnarskrá. Sá rifjaði upp millistríðsárin í Þýskalandi þar sem hófsöm miðja missti stöðuna og öfgarnar náðu styrk sínum. Það er það sem gerist í svona miklum átökum að öfgarnar styrkjast. Þeir sem eru á hófsamari miðju og vilja frekar gera samkomulag eða málamiðlanir, tapa stöðu sinni. Þá veit maður aldrei hvað gerist og skapast getur hættulegt ástand.“
Salvör segir að á tímabilinu fyrir hrun hafi verið gríðarleg breyting á samfélaginu. „Öllu var umturnað og nánast öll fyrirtæki voru í lamasessi á eftir. Búið var að róta öllu upp en það er alltof auðvelt í svona litlu samfélagi. Við verðum að passa það því við erum svo viðkvæm fyrir sterku samfélagsáhrifum. Ég hef áður líkt íslensku samfélagi við grunna tjörn þar sem allt vatnið færist til þegar blæs úr einni átt. Stærri samfélög hafa meiri dýpt þannig að vatnið hreyfist bara á yfirborðinu en nær ekki til þess alls. Tjörnin okkar dýpkaði ekkert við hrunið, nú blæs bara úr annarri átt. Svona mikið rót á svona stuttum tíma getur skaðað þetta samfélag miklu meira en stærri samfélög. Við búum ekki yfir miklum hefðum hér en hefðir geta þjónað mjög mikilvægum tilgangi í að skapa kyrrð, góðum siðum sem við getum gengið að. Við verðum vara okkur á því að eyðileggja ekki allt með hruninu, líka það sem við höfum gert vel eða grunn stofnanir samfélagsins. Við megum ekki gleyma því að það fór ekki allt samfélagið á hliðina. Það fóru þrír bankar á hausinn. Of miklar alhæfingar grafa undan því sem er vel gert.“
Þurfum breytta stjórnmálamenningu
„Við þurfum breytta stjórnmálamenningu. Íslensk stjórnmálamenning einkennist af hefð átakastjórnmála þar sem eru fylkingar og skýrar átakalínur, með eða móti. Þetta er ólíkt stjórmálamenningu á hinum Norðurlöndunum en líkari því sem gerist í Bretlandi þar sem einnig eru mikil átök milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Þar eru hins vegar miklar og ríkar hefðir sem búa til skýran ramma utan um stjórnmálaumræðuna og þar er samkomulag um ákveðinn grunn sem ekki er hægt að hagga. Við höfum hins vegar engin mörk og því ekkert sem togar umræðuna til baka þegar hún er komin í ógöngur.“
„Við þurfum líka að skilgreina okkur í heiminum og hvar við viljum staðsetja okkur. Víða um heim á sér stað umræða um hvernig við eigum að bregðast við fjármálakreppunni og kreppu umhverfis og náttúru. Við þurfum nýjar leiðir og nýja hugsun. Guðbergur Bergsson spurði í pistli nýverið um það hver þyrði að endurmeta heiminn? Og svaraði því til að stjórnmálaleiðtogar væru oftar en ekki úr takti við þjóð sína. Vonandi tekst okkur að endurmeta stöðu okkar á næstu árum og að stjórnmálin nái völdum sínum þannig að þau valdi þeim verkefnum sem þau hafa með höndum.”
Salvör segir að við þurfum að vera meðvitaðari um veikleika okkar og hvað í þeim felist. Einnig að við verðum að sjá í þeim tækifærin. Við séum sveigjanlegt samfélag sem getur brugðist við og getum sýnt samtakamátt þegar svo ber undir. „Við þurfum að finna þann tón og næra hann fremur en öfgarnar.“
Sigríður Dögg Auðunsdóttir
.(JavaScript must be enabled to view this email address)
