Ný-húmanismi; Stefnur og straumar í eldhúsinu
Eins ótrúlega og það hljómar kann kokkurinn þannig svörin sem vísindamönnum, hugsuðum, stjórnmála- og listamönnum eru hulin. Ef 1944-réttunum væri mögulegt að fanga það besta úr matargerðarlist jafn rækilega og CD-diskurinn fangar tónlist, hefði matarmenning ekki orðið sú vagga ný-húmanisma sem hún hefur orðið á síðustu áratugum. Það er einmitt þessi sérstaða matarins, að vera búinn til úr lífrænu efni sem ekki er hægt að ljósrita eða margfalda með tæknitrixum, sem hefur varið matarmenninguna fyrir sambærilegum örlögum og tónlist, frásagnarlist og leiklist hefur sætt.
Það er ekki langt síðan fólk naut aðeins þeirrar tónlistar sem það sjálft og þess nánustu gátu spilað eða sungið. Tónlist var því ekki aðeins tengd eyranu og upplifuninni heldur fingrunum og leikninni. Og þótt tónlistarheimurinn hafi haft sínar aðferðir til að safna því besta inn í stærstu húsin í fjölmennustu borgunum var megnið af tónlistinni dreift um allar koppagrundir; ótamin, óflokkuð, ókunn og óendurtakanleg – villtur óskapnaður eins og náttúran sjálf.
Þegar mönnum tókst að fanga tónlistina á upptöku og endurflytja gerðist margt á skömmum tíma. Þar sem samkeppni flytjenda varð hæf til samanburðar út yfir öll efnisleg landamæri urðu gríðarlegar tæknilegar framfarir meðal bestu flytjenda. Þar sem túlkun er síður hæf til samanburðar látum við liggja á milli hluta hvort framfarir hafi orðið á því sviði – og einmitt af þeim sökum var athyglin ef til vill síður á túlkun en tækni. En við fengum stærri hóp frábærra flytjenda, frambærilegra einleikara og sinfóníusveitir skipaðar framúrskarandi fagmönnum. Öllum var gert kleift að njóta listar þeirra fjögurra til fimm sinfóníusveita sem báru höfuð og herðar yfir aðrar sveitir, og hæfileika allra bestu einleikara og söngvara veraldar.
Við þetta skapaðist markaður og þar með tækifæri fyrir fleiri að reyna fyrir sér og fáa til að hefja sig hátt upp í launum, virðingu og frægð. Og þessi heimsmarkaður varð fljótt viðmiðun alls tónlistarlífs. Fólk lærði á hljóðfæri til að reyna fyrir sér á þessum markaði fremur en að spila kammerverk inni í stofu með afa og frænku. Og eins og hæfileikarnir leituðu upp markaðinn, þannig flóðu afurðirnar niður. Á skömmum tíma varð svo til öll tónlistarnotkun rafræn og fjöldaframleidd. Ef ekki, þá alla vega búin til af fagmönnum á taxta FÍH.
Þetta er módernisminn. Hann sogar hvaðeina upp úr mannhafinu, flokkar og fágar, samræmir og betrumbætir og sturtar því svo aftur niður sem markaðsvöru. Þetta var vissulega skemmtilegt um tíma en þegar frá leið komu gallarnir í ljós: Afurðum módernismans hætti til að verða bragðdaufir, einsleitir og sálarlausir og kvika mannhafsins var við það að þorna upp af verkefnaskorti og tilgangsleysi. Fólk lét tónlistarmönnum eftir músíkina, rithöfundum frásagnarlistina, útvarpsmönnum samræðulistina og álitsgjöfum skoðanirnar. Fjölföldunin hafði stofnanavætt listina, hugmyndirnar og smekkinn. Mannlífið sat undir þessu sem hrúgald í lazy-boy, andlaust og hálfsofandi.
En þetta vita svo sem allir. Það furðulega er að þrátt fyrir að allir viti þetta virðist maðurinn ekki rata út úr þessum ógöngum. Í stað þess að bjarga sér á hlaupum undan módernismanum sogast maðurinn alltaf lengra inn og dýpra niður. Ástæðan er náttúrlega sú að fjölföldunin hefur mulið allar andans og vitsins stofnanir undir þarfir þessa kvikindis.
Nema – og hér hvín í trompettunum – matarmenningin. Þar sem allir gátu ekki borðað matinn hans Alains Ducasse varð hann aldrei að von Karajan matarins. Og þar sem ekki er hægt að fjöldaframleiða góðan mat – aðeins vondan mat – hélt fólk áfram að stunda matargerðarlist í heimahúsum. Geisladiskurinn drap ekki kammerhefð eldhússins. Af tæknilegum ástæðum gat módernisminn ekki drepið síkviku mannlífsins þegar kom að matnum.
Þess vegna á mataráhugafólk í litlum vanda með að losa sig undan áhrifum módernismans. Því er tamt að skilja gildi lífsins sem staðbundin og bundin augnablikinu. Það skilur að stofnanir geta aldrei borið uppi mannleg gildi – kærleika, mennsku eða vit – aðeins maðurinn einn. Og aðeins einn maður. Þú.
