Leikdómur:Hver á sinn Pinter
Harold Pinter er snúinn höfundur. Sem er eiginlega málið. Einn vinur minn sem kom út af frumsýningu Þjóðleikhússins á Afmælisveislunni fyrir viku, sagðist hvorki skilja upp né niður þrátt fyrir einlæga viðleitni. Ég reyndi að útskýra að það væri nú einmitt það sem þetta gengi útá. En beit mig í tunguna – útskýringar fela í sér mótsögn. Menn verða ægilega gáfulegir á svipinn þegar þeir tala um Pinter, en um leið ótrúlega heimskulegir. Leikrit Pinters eru sprottið úr absúrdismanum, níhilisma, Sísifosi Camusar, (Sigurður Pálsson sá J.P. Sartre bregða fyrir á götu í París og hefur ekki jafnað sig enn) og Laxness okkar gerði sitt besta með Dúfnaveislunni.
Hin snúna orðræða
Hvað er þá eiginlega um þetta að að segja? Aðdragandi uppfærslunnar skiptir máli. Baltasar Kormákur hefur átt sér þann draum lengi að setja upp Pinter. Og, af því að hann stendur á hátindi ferils síns má hann það – alveg endilega. Ef ég væri í hans sporum hefði ég nýtt tækifærið og fengið Braga Ólafsson til að þýða Einskis manns land, því ef ég man rétt er Afmælisveislan einhvers staðar til í þýðingu. En, eins öfugsnúið og það nú er, greip velgengnin Baltasar og hafði af honum Pinter, sem hann var þó byrjaður að æfa ásamt hópnum. Við kyndlinum tók önnur stjarna íslensks leikhúss, Guðjón Pedersen, og um hríð voru þeir báðir skráðir sem leikstjórar uppfærslunnar. Guðjón hefur gert vel í að kynna íslenskum leikhúsgestum þýskan expressíónisma og dansleikhús – snjalla kóreógrafíu og hið sjónræna. Synd og skömm að hann hafi ekki haldið því merka starfi sínu áfram.
Rétt er að halda því til haga að Bragi gerir vel í þýðingu sinni á þessu fyrsta verki Pinters í fullri lengd. (Ágætt leikrit Braga, Hænuungarnir, bera dám af Pinter, og Bragi segir frá því í leikskrá að hann hafi lengi haft Pinter í hávegum.) Ekki er hlaupið að því að þýða Pinter, meistara þess sem býr að baki orðunum: Persónur tala í kross og ef samræður villast þangað að persónurnar tali á sama plani virðast þær meina eitthvað annað en þær segja. Um það vitna hinar frægu þagnir Pinters, þrípunkturinn sem höfundur skráir vandlega í handrit sín; persónurnar eru að þreifa fyrir sér, eru ekki samkvæmar sjálfum sér, við vitum ekki hvaðan þær koma eða hvert þær eru að fara. Þess vegna er Pinter sérstaklega viðkvæmur fyrir því ef þeir sem sviðsetja verk hans freistast til að bæta sinni merkingu, sínum skilningi við. Þetta er freisting sem erfitt er að verjast.
Hið nauðsynlega jafnvægi
Ég hef séð nokkrar uppfærslur á verkum Pinters. Hann notar orðaleiki í texta sínum. Hlátur er þakklátt fyrirbæri þess sem stendur á sviði og þetta hefur það verið mjólkað. En, þá er allt ónýtt. Orðaleikirnir þjóna ekki bara því hlutverki að kreista fram hlátur meðal áhorfenda heldur benda þeir á margræðni sem þjarmar að merkingu orða. Jafnvægi ógnar og húmors (sem er eina leiðin til að lifa af í Guðlausum heimi samkvæmt Beckett) glatast. Þetta er kaldranalegt grín. Þannig að ég skil í og með að Guðjón hafi freistast til að stemma stigu við því og sleppt Birni Thors í að vera nánast eins og Dobermanhundur (McCann verandi írskur?!) en það kemur niður á vitsmunalegri togstreitu hans við gyðinginn Goldberg Eggerts Þorleifssonar, eða Sæmí, Benní eða hvað við eigum að kalla hann? Þar með riðlast þetta jafnvægi sem mér finnst vera lykillinn að Pinter; en hver verður að eiga sinn Pinter. Og til að stemma stigu við gelti „Dobermanhundsins“ var Ingvari E. Sigurðssyni fremur þröngur stakkur sniðinn með Stanley og snúna baráttu hans við tvímenningana. Þetta er lögn – og synd og skömm því oft brá fyrir glimrandi samleik Björns Thors og Eggerts sem er flottur Goldberg; þó kómíker sé mjólkaði hann ekki brandara eins og þar stendur, heldur spilaði meira inná hættuna. En, af því að svo mikið er lagt uppúr líkamlegum styrk McCanns verður það til dæmis ósannfærandi þegar Goldberg snýr hann niður.
Leiftrandi senur
Stíliseringar í leikmynd, að veggfóðra í hólf og gólf kassa á sviði, vísa í þau frægu orð Pinters, þegar reynt var að pína hann til að skilgreina verk sín, með að það væri maður inni í herbergi, og svo kemur annar maður inn og þá fer eitthvað að gerast, en ... eiginlega ekki umfram það. Það er engin tilviljun að verk eftir Magritte völdust á forsíður heildarsafns útgáfu verka Pinters sem Penguin gaf út. Það getur reynst varsamt að þröngva tiltekinni túlkun eða negla sínar meiningar inn í ofurraunsæið. Guðjón og Gretar Reynisson eru ekki fyrstir til að verða hált á því svellinu og ábyggilega ekki þeir síðustu. Ástæða er til að hrósa þeim Ólafi Ágústi og Helgu I. yfir lýsingu og búninga.
Þórunn Anna fór vel með sitt hlutverk og unun er að sjá Kristbjörgu Kjeld og Erling Gíslason í sínum hlutverkum. Sena Kristbjargar og Ingvars, þegar Stanley fer að kvelja Meg með sögunni um bílinn og hjólbörurnar, er frábært. Umkomuleysi Petey's, stólavarðarins sem er sér meðvitaður um að ekki sé allt með felldu, öfugt við hina grunlausu Meg, en getur lítið gert í því, er nokkuð sem Erlingur kemur einstaklega vel yfir. Reyndar eru fjölmargar leiftrandi senur í þessari uppfærslu þrátt fyrir áðurnefnda meinbugi.
Sem sagt, ekki er hægt að mæla með því við nokkurn mann að láta sjálfa Afmælisveislu Pinters fram hjá sér fara og ástæða til að hrósa Þjóðleikhúsinu sérstaklega fyrir glæsilegt leikár; að ljúka því með frumsýningu á verki eftir Pinter, sem er tvímælalaust einhvert áhrifamesta og snjallasta leikskáld leikbókmenntanna, er ekki dónalegt og fyrir það má þakka.
***
Afmælisveislan eftir Harold Pinter – Þjóðleikhúsið/Leikstjórn: Guðjón Pedersen/Leikmynd: Gretar Reynisson/Búningar: Helga I. Stefánsdóttir/Lýsing: Ólafur Ágúst Stefánsson/Hljóðmynd: Kristinn Gauti Einarsson/Aðstoðarleikstjórn: Stefán Hallur Stefánsson/Þýðing: Bragi Ólafsson
Jakob Bjarnar Grétarsson
