Ritdómur:Farinn af standinum
Ómunatíð Styrmis Gunnarssonar kom út í kilju fyrir stuttu, önnur útgáfa bókar hans sem vakti nokkra athygli á liðnu hausti, uppfærð í nokkrum efnisatriðum eins og hann rekur í formála útgáfunnar. Saga um geðveiki er undirtitill verksins. Styrmir veltir nokkuð fyrir sér nafngiftum andlegra kvilla eins og geðsjúkdómar eru stundum kallaðir, vegur og metur heiti eins og geðveiki og geðraskanir sem hafa verið að sækja á hin síðari ár um marga þá kvilla sem upp koma í mannlegu samfélagi og hafa lengi verið bannhelgir: Þunglyndið, manían, áráttuhegðun, mikilllæti og oflæti. Þegar gáð er í skjóðu kynslóðanna hrannast þau upp orðin sem lýsa því þá maðurinn fer að standinum, verður galinn, brjálaður, bringsmalarskottan, tunglsýkin; heitin eru mörg og óljós þótt við vitum öll hvað þau merkja, vitum minna hvað þau þýða fyrr en veikindin bakka uppá. Nákomnir og fjarskyldir bregða frá sinni venjubundnu hegðun og sjúkleiki gerir vart við sig. Varla er sú fjölskylda, sú stétt til í landinu sem ekki þekkir einhver merki um einhvern þeirra ótölulegu geðsjúkdóma sem hrella okkur heilbrigð og leggja líf í rúst þegar veikindin verða váleg, skaðleg og lífshættuleg.
Þekking okkar á geðsjúkdómum er takmörkuð, ríkari erum við af grillum og fordómum um þá sjúklinga sem heyja stríð sitt við veikindin. Raunar nærist söguhefð nútímans á sjúklegri áráttu um að gera hinn veika torkennilegan, ala á ótta gegn veikindum af þessu tagi, einkum í heimi kvikmyndaframleiðslunnar og smitar þaðan áfram í fyrirlitlegri afskræmingu þeirra sem berjast fyrir tilveru sinni. Sagan sem Styrmir skráði eftir langa reynslu af veikindum nákominna er enda sögð til að leiða lesendum, og öllum þeim sem þeir eiga samskipti við, fyrir sjónir nokkrar staðreyndir um sögu geðlækninga, sögu eins tilviks með beinum gögnum úr langri meðferð, jafnframt því sem hann greinir frá áhrifum sjúkdómsins á fjölskyldulíf, félagslíf, uppeldi barna og þroska þeirra. Bókin er ekki stór í sniðum, hreinskilni sögumanns er aðdáunarverð, hann er að vanda greinargóður í riti og á hann og þau Sigrún aðdáun skilið fyrir verkið, eins og Hulda dóttir þeirra en eftir hana er birt stutt erindi um æsku barns sem á sjúka móður.
Hvernig stendur á því að við eigum ekki sama skilning á stöðu sjúklings sem bugast vegna geðrænna einkenna og til dæmis þeirra sem verða áfengissýki að bráð, búa við stöðuga stoðverki, veikjast af krabba? Málsvarar hinna veiku heyrast, en samfélagið hefur ekki sama umburðarlyndi, skylda ábyrgð og sýnd er hinum sem veikjast í beinum, vefjum eða innyflum. Læknavísindin hafa um langan aldur haft ríka tilhneigingu til að hrósa sér fyrir þekkingu og færni. Við teljum hvert öðru trú um að heilbrigðiskerfi okkar sé einstakt, samábyrgð og mannúð sé okkur kappsmál. Sannleikurinn er aftur sá að þótt þekking okkar hafi aukist og ýmis ráð til lækninga erum við samt fjarri því að þekkja hina undursamlegu vél sem maðurinn er – og minnst þekkjum við hugarfylgsnin og þá vanstillu sem hleypir huganum villur vega.
Sjúkdómssagan sem Styrmir rekur leiðir það vel í ljós: Hvernig geðlækningar hafa tekið nokkur stökk en eiga samt langa leið í að skilgreina hvað fer úr böndunum og hvernig má lækna hina sjúku. Því veitir okkur ekki af að eiga vegvísi sem þennan og fari hann fyrir sem flestra augu svo bregða megi örlítilli birtu í myrkur fordóma og vanþekkingar sem umlykur þá sem stríða við geðveiki. -pbb
****
Styrmir Gunnarsson
Ómunatíð – saga um geðveiki.
Veröld, 216 síður, 2. útg., 2012.
