Erum við að missa fjarnámið?
Eitt aðal einkenni fjarnáms/fjarkennslu er að nemendur og kennarar hittast lítið sem ekkert og vefurinn er nýttur við dreifingu á efni og til samskipta, oftast í gegnum svokallað kennslukerfi/námskerfi (learning management system, LMS). Fjarnemendur þurfa að vera sjálfstæðir í vinnubrögðum og fjarkennarar þurfa að vera óhræddir við tæknina og fúsir til að nýta nýjar leiðir í kennslu. Kostir við fjarnám eru margskonar og má nefna aukið aðgengi að námi fyrir þá sem ekki eiga þess kost að sækja hefðbundið nám vegna vinnu, heimilisaðstæðna eða af öðrum ástæðum. Í grunninn er verið að færa menntunina til nemandans í stað þess að hann sæki hana inn í skólastofnun. Nemandinn getur nýtt sér vefmyndavélar, spjallsvæði og annan vél- og hugbúnað og þannig tekið þátt í náminu án þess að fara að heiman. Hvort fjarnám er dýrt eða ódýrt hefur verið deilt um, fjarnemar slíta ekki skólastofum en þeir þurfa þjónustu og oft sér útbúið efni. Fjarnám verður ekki gott nema fjarkennarinn sinni nemendum vel og getur því verið tímafrekara fyrir kennarann að útbúa efni sérstaklega fyrir fjarkennslu og sinna nemendum af alúð í gegnum vefinn heldur en hitta þá saman stutta stund í kennslustofu.
Fjarnám hefur þróast hratt hér á landi og má nefna að frá 1997 - 2007 fór fjöldi fjarnema úr 307 í 2.702 í háskólum og í framhaldsskólum úr 232 í 3.350. Á þessu tímabili hefur safnast saman mikil reynsla bæði hjá kennurum og nemendum á því hvernig best er að standa að fjarnámi og margar spennandi útfærslur litið ljós sem kalla má blandað nám þar sem staðarnámi og fjarnámi er blandað saman. Í því sambandi má nefna framhaldsdeild Fjölbrautaskóli Snæfellinga á Patreksfirði.
En hvað hefur gerst síðan 2007? Í framhaldsskólum voru fjarnemar 4.332 árið 2008 en fækkaði síðan í 3.008 árið 2010. Þessa fækkun er líklega hægt að rekja beint til þess að ríki og sveitafélög hafa dregið verulega úr framlögum til fjarnáms. Í háskólum voru skráðir 3.980 árið 2009 en sá fjöldi hrapaði niður í 2.493 árið 2010. Ekki hef ég neina beina skýringu á þessu mikla stökki á háskólastigi, varla hafa allir fjarnemarnir flutt af landi brott. Hugsanlega hafa háskólarnir dregið úr framboði eða áherslu á fjarnám. Skólar sem eru með fleiri nemendur en þeir fá greitt fyrir hafa ekki mikinn hvata til að fjölga nemendum með auknu námsframboði og fjölbreytileika í kennsluaðferðum.
Þetta er ekki góð staða og öfugþróun við hraðar framfarir tækninnar sem sífellt býður upp á nýjar leiðir við nám og kennslu. Hér er greinilega ekki verið að koma til móts við ungt fólk sem telur tæknina vera eðlilegan hluta af lífinu, finnst tölvupóstur gamaldags og sér ekki ástæðu til að binda sig við stað og stund þegar það menntar sig. Brottfall er vandamál í íslenskum skólum og fjarnám er engin töfralausn, en samt hugsanleg lausn fyrir hluta af þeim sem finna ekki nám við hæfi og þurfa meiri sveigjanleika. Í mínum huga er það engin spurning að við eigum að efla fjarnám í landinu. Við þurfum að tryggja að það fólk sem byggir þetta land sé vel menntað, hver og einn skiptir miklu máli og við verðum að nýta fjölbreyttar aðferðir til að ná til sem flestra. Fjarnám er ein af þeim leiðum sem hefur nýst vel hingað til og ætti að gera það áfram.
Ásrún Matthíasdóttir, lektor við Háskólann í Reykjavík
