Samviskufrelsi og samviskuábyrgð
Ég horfði á kvikmynd í síðustu viku sem er byggð á metsölubókinni The Help eftir Kathryn Stockett. Sögusviðið er Missisippi árið 1962 og umfjöllunarefnið staða svartra kvenna sem unnu við barnauppeldi og heimilishjálp á heimilum hvítra. Ein húsmóðirin í sögunni leggur allt í sölurnar til þess að fá samþykktar reglur um að hvítir kúki ekki í sama klósett og svartir. Röksemdir hvítu húsmóðurinnar eru margvíslegar og þó hún grípi ekki samkvæmt orðanna hljóðan til samvisku sinnar þá eru slík sjónarmið undirliggjandi.
Nú er árið 2012 og við erum stödd á Íslandi í aðdraganda biskupskjörs. Verið er að fjalla um samviskufrelsi þjóna þjóðkirkjunnar í tengslum við framkvæmd kirkjulegrar hjónavígslu. Takið eftir, við erum að tala um þjóðkirkjuna.
Hér á landi gilda ein hjúskaparlög (nr. 31/1993 með síðar breytingum). Í fyrstu grein laganna kemur fram að þau gildi um hjúskap tveggja einstaklinga, óháð kyni. Í 16.gr. laganna kemur fram að stofna megi til hjúskapar fyrir presti og forstöðumanni skráðs trúfélags sem hefur sérstaka vígsluheimild samkvæmt lögunum eða svokölluðum borgaralegum vígslumanni (sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra). Í 1. mgr. 22. gr. sömu laga kemur fram að hjónaefni eigi rétt á að stofna til hjúskapar fyrir borgaralegum vígslumanni hvort sem þau eiga kröfu á kirkjulegri hjónavígslu eða ekki. Af þessu ákvæði hefur verið leitt svokallað samviskufrelsi presta og forstöðumanna trúfélaga að geta neitað að framkvæma kirkjulega hjónavígslu, til dæmis þegar um er að ræða hjónaefni af sama kyni. Fyrir þá kaldhæðnustu er auðvitað augljóst að löglærðir sýslumenn fulltrúar þeirra hafa ekki sama frelsi til samvisku og þjónar trúarbragðanna. Eðlilega.
Réttur til friðhelgi heimilis og fjölskyldu er staðfestur í 1. mgr. 71. gr. íslensku stjórnarskrárinnar. Þó þar sé ekki berum orðum rætt um rétt einstaklinga til að ganga í hjúskap má leiða slíkan rétt af ákvæðinu og fjölda mannréttindasamninga og yfirlýsinga sem Ísland hefur staðfest. Í þessu samhengi má einnig benda á jafnræðisreglu sem er orðuð í 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þar birtast ekki einungis sjónarmið um bann við mismunun einstaklinga heldur boð um að gæta almennt jafnræðis í samfélaginu og bera virðingu fyrir manneskjum. Samt sem áður telur þjóðkirkjan ástæðu til þess að hanga á því að til staðar þurfi að vera sérreglur fyrir samvisku þjóna hennar til að neita að framkvæma hjónavígslu einstaklinga sem hafa lagalegan rétt til að ganga í hjúskap. Löggjafinn tekur undir þetta með umræddu ákvæði 1. mgr. 22. gr. hjúskaparlaga og viðheldur með því hugsun sem erfitt er að sjá að sé í samræmi við mannréttindaákvæði þau sem hér voru rakin. Þetta ákvæði segir nefnilega að tilteknir embættismenn landsins (prestar) geti mismunað öðrum einstaklingum á grundvelli kynhneigðar en það geti borgaralegir vígslumenn ekki gert.
Margir þykjast sjá mun á kúk og skít. Það skyldi þó ekki vera að skíturinn á Íslandi árið 2012 sé eitthvað svipaður kúknum í Missisippi 1962. Getur verið að þjóðkirkjan og löggjafinn sem fylgir hennar sjónarmiðum séu jafn rökþrota og húsmóðirin suður í Missisippi? Ef við viljum hafa samviskufrelsi þá verðum við líka að bera samviskuábyrgð og virða mannréttindi allra óháð kynhneigð. Við þurfum ekkert sérstakt prestaklósett.
Þóra Hallgrímsdóttir, stundakennari við lagadeild Háskólans í Reykjavík.
