Skýra þarf hlutverk forsetans
Gengið verður til forsetakosninga á morgun, laugardag. Sex gefa kost á sér til embættisins, þrjár konur og þrír karlar. Kosningarnar nú eru óvenjulegar, sé litið til nær sjötíu ára sögu forsetaembættisins, fyrir þær sakir að sitjandi forseti hefur í fyrsta skipti þurft að taka þátt í raunverulegri kosningabaráttu. Áður hafa sitjandi forsetar annað hvort verið sjálfkjörnir eða mótframboð verið þess eðlis að þau hafa í raun ekki ógnað stöðu forseta sem sækist eftir endurkjöri. Fyrr hefur ekki verið tekist hart á í forsetakosningum nema í kjölfar þess að forseti ákveður að láta af embætti, eða andast í því, það er að segja árin 1952, 1968, 1980 og 1996.
Staða forseta Íslands hefur um margt verið óljós og að talsverðu leyti ákvörðuð af þeim sem gegnir embættinu hverju sinni. Í stjórnarskrá er hann sagður fara með ýmis völd sem í raun eru í höndum ráðherra. Stjórnarskráin færir embættinu ýmis völd en kippir þeim síðan til baka þar sem segir að forsetinn sé ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum og að hann láti ráðherra framkvæma vald sitt.
Þessi óljósa staða embættisins endurspeglast í afstöðu frambjóðendanna nú, allt frá þeirri skoðun að forsetinn eigi að taka virkan þátt í löggjafarstarfi með því að leggja fram frumvörp til þess að hann sé þjóðkjörinn trúnaðarmaður fólksins sem eigi ekki að taka pólitíska afstöðu.
Að þessari stöðu forsetaembættisins vék Eiríkur Bergmann, dósent í stjórnmálafræði, í grein í Fréttatímanum í upphafi þessa mánaðar, en hann sat enn fremur í stjórnlagaráði. Meðal meginefna þess ráðs, í nýjum stjórnarskrártillögum, var staða forseta Íslands í stjórnkerfinu. Eiríkur sagði berum orðum að forsetinn hafi verið vandræðabarn íslenskrar stjórnskipunar enda embættið óvenjulegt í vestrænni stjórnskipan og ætti sér ekki beinar hliðstæður í nágrannalöndunum. Vegna hinnar óljósu stöðu embættisins í stjórnskipaninni hefði hlutverk forsetans þvælst víða inn í valdþættina án þess að honum hefði verið fundinn skýr staður. Fyrir vikið hefðu orðið deilur um stöðu forsetans, hlutverk og valdheimildir. „Núgildandi stjórnarskrá er reyndar svo óskýr,“ sagði Eiríkur, „að innan marka hennar getur forseti í raun farið sínu fram og túlkað völd sín með eigin nefi.“
Við óvissu í stjórnskipan landsins má ekki una. Í þingræðisríki okkar fer fjölskipuð ríkisstjórn með framkvæmdavaldið og Alþingi með löggjafarvaldið en í lýðveldisstjórnarskrá Íslands er forsetinn talinn upp bæði sem handhafi löggjafar- og framkvæmdavalds. Hlutverk forsetans verður að vera skýrt. Í ljósi þess lagði stjórnlagaráð sínar tillögur fram þar sem forsetinn er aðeins talinn til handhafa framkvæmdavalds. Gangi sú breyting eftir þarf ekki lengur atbeina forseta við framlagningu stjórnarfrumvarpa. Stjórnlagaráð taldi ástæðulaust að hrófla við umdeildum málskotsrétti forsetans en færði í tillögum sínum þann rétt til tíunda hluta kjósenda sem gæti vísað nýsamþykktum lögum Alþingis í þjóðaratkvæði. Þó er gert ráð fyrir að hvorki sé hægt að krefjast atkvæðagreiðslu um fjárlög, fjáraukalög, lög sem sett eru til að framfylgja þjóðréttarskuldbindingum né heldur um skattamálefni eða ríkisborgararétt. Þetta ákvæði dregur úr valdavægi forsetans en engu að síður gegnir hann eftir sem áður ákveðnu hlutverki öryggisventils, auk þess sem forsetinn er í þeim tillögum sagður berum orðum þjóðhöfðingi en um það er núgildandi stjórnarskrá þögul, eins og Eiríkur orðar það. Hann bendir samt á, að í tillögum stjórnlagaráðs breytist vægi embættis forseta Íslands ekki mikið, en hlutverk þess verði miklum mun skýrara. Á því er þörf.
Kjósendur, nær 236 þúsund, ganga hins vegar að kjörborðinu á morgun miðað við óbreytta stjórnarskrá og velja forseta til næstu fjögurra ára.
Þann lýðræðislega rétt ber okkur að nýta.
Jónas Haraldsson
