Um lestur, leti okkar og hugmyndasnauðar skólabækur
Er okkur ekki alveg óhætt að slá því föstu að heimur versnandi fer, að unglingar í dag tali verri íslensku en töluð hefur verið síðan land byggðist, og séu í ofanálag svo áhugalitlir um lestur bóka og alls texta sem ekki tengist nýjustu tölvuleikjum, að til skelfingar horfir? Og að við horfum máttvana á börnin sogast hratt og óstöðvandi inn í heim tölvuleikja þar sem engar bækur er að finna, einungis fáein orð, endurtekin í sífellu – á ensku.
Sumsé, dagarnir hafa glatað lit sínum og það er komið hausthljóð í vindinn.
Við erum fyrirstaðan
Gerum okkur grein fyrir þessu, ella lendum við í blindgötu í fyrsta skrefi: það eru ekki börnin og unglingarnir sem eru vandamálið. Það eru ekki tölvuleikirnir, Xbox live, play station, heldur við. Það erum við sem stöndum í vegi fyrir batnandi heimi, fyrir auknum lestri – við sem teljumst fullorðin, við sem erum foreldrar, við sem sitjum við völd í bæjarstjórnum, sveitarfélögum, ríkisstjórnum, við sem stýrum námsbókaútgáfu og stýrum því hvernig börnunum er kennt, með hvaða hætti þau komast í kynni við texta, við íslenska menningu, sögu mannkyns.
Vandamálin eru svo sannarlega til staðar, hrapandi lestur barna og unglinga, dvínandi áhugi á lestri, um það vitna ítrekaðar mælingar. En það er því miður leti okkar, sjálfhverfni, íhaldssemi og skortur á frjórri hugsun sem hefur magnað vandamálin. Ef við ætlum að snúa þessari vondu þróun við, þá verðum við að byrja á því að taka okkur sjálf til endurskoðunar, horfa inn á við. Annars ber fyrsta skref okkur beinustu leið í blindgötu, og þar sitjum við föst, bölvandi öllum nema okkur sjálfum.
Og hvernig skal bregðast við? Hvar og hvernig höfum við, foreldrar, skólar, skólabókabókaútgáfur, stjórnvöld til sjávar og sveita, brugðist?
Byrjum á að gera okkur þetta ljóst: tölvuleikir eru ekki af hinu illa, þeir eru ekki svarthol sem gleypa alla birtu, heldur geta þvert á móti verið bráðskemmtileg afþreying, og í viðbót veitt börnum kunnáttu og nauðsynlega innsýn í heim tölvu og tækni, þann heim sem verður sífellt stærri hluti af samfélaginu. Tölvuleikirnir fara ekki neitt. Áhugi barna á tölvuleikjum dvínar ekki, því fáum við ekki breytt; en við getum breytt viðbrögðum okkar.
Það er morgunljóst að að lestraskilningur dvínar því minna sem barnið les. Og að minni leshæfni þýði ekki bara síðri árangur í námi og eykur þar með líkur á brottfalli seinna meir, heldur einnig minni færni til að lesa úr upplýsingum, lesa úr allri þeirri gnótt af textum og auglýsingum sem skella á okkur dag hvern, úr öllum áttum, við ólíklegustu tækifæri. Það þýðir einfaldlega að barn sem lítið eða ekkert les, muni þegar það eldist eiga erfiðara með að setja sig inn í þjóðfélagsmál, átta sig á þjóðfélagsumræðu, og verður þar með óþarflega móttækilegt fyrir áróðri – skortir færni til að sjá í gegnum hann. Minnkandi læsi þýðir blátt áfram grynnri umræðu, sem þýðir veikara lýðræði, sem þýðir verra samfélag. Það er þetta sem málið snýst um, þessvegna er læsi svona nauðsynlegt, lífsnauðsynlegt.
Hér eru hreinustu töfrar á ferð
Og hvað gerum við - mælingar sýna hrap í áhuga á lestri, það hringja viðvörunarbjöllur, hvað eigum við til bragðs að taka?
Fyrst – Það sem við blasir: lesum fyrir börnin okkar.
Það er áreiðanlega einfaldasta en áhrifaríkasta leiðin. Og það sem best er, hér eru hreinustu töfrar á ferð; það þarf ekki að leggja til neitt fjármagn. Ekki krónu. En aftur á móti það sem við virðumst jafnvel ennþá nískari á, og það meira að segja gagnvart börnum okkar, nefnilega tíma. Það er svo makalaust, en við höfum skapað okkur svo afskræmt umhverfi að við teljum okkur ekki hafa tíma til að lesa reglulega fyrir börnin. Afhverju er það, erum við svo tærð af stressi, svo skæld af sjálfselsku, að við neitum börnum okkar og okkur sjálfum um þá gleði, þær safaríku og mikilvægu stundir sem verða til þegar foreldri les fyrir barn? Hvaðan kemur sú grimmd eða sljóleiki eða heimska að neita börnunum um þessar stundir, sem binda ekki einvörðungu börn og foreldra betur saman og eru uppspretta góðra minninga sem fylgja einstaklingnum allt hans líf - heldur gefa barninu þá tilfinningu að lestur sé jákvæður, hamingjuríkur þegar best lætur. Þar með, fallega og áreynslulaust, aukast líkurnar talsvert fyrir því að börnin lesi þegar þau eldast. Lesum fyrir börnin, og hættum ekki þótt þau séu orðin læs, höldum áfram eins lengi og þau vilja. Ef fólk á í vandræðum með að finna bækur, þá talar það við vinnufélaga, fjölskyldumeðlimi, vini, það fer á bókasöfnin og ræðir við starfsfólkið, og þannig verður til frjór og skemmtilegur umræðuhringur, fólk tengist og ennþá batnar samfélagið - án þess að leggja fram eina einustu krónu, og enginn stjórnmálaflokkur þarf að samþykkja ályktun. Vandamálið er hinsvegar þetta: að virkja okkur foreldra. Það þarf að koma hvatningunni út til samfélagsins; hvernig væri að fjölmiðlar landsins leggðu sitt afl í púkkið? Má ekki, til dæmis, skjóta að einni setningu nokkrum sekúndum fyrir útvarpsfréttir, þekktar raddir sem lesa hvatningar með boskap á borð við:
Lestu fyrir barnið þitt. Það er ódýrt en ómetanlegt.
Góða skemmtun!
Lestu fyrir barnið þitt í kvöld. Það er stund sem lifir allt lífið.
Hugmyndasnauðar og leiðinlegar skólabækur?
Öll ferðalög hefjast heima, og það eru foreldrar sem móta börnin.
En líka skólarnir.
Þar hefur margt breyst ánægjulega til batnaðar síðan ég sat í grunnskóla, kennslan orðin frjórri, skemmtilegri, og skólabækurnar aðgengilegri – eða sumar þeirra.
Skólabækur eru einn af stóru þáttunum þegar kemur að læsi, en jafnframt hugsanlega sá hluti sem síst er hugsað um í þessu samhengi. Sonur minn, 13 ára, var nýverið að lesa til prófs í samfélagsfræði um mikilvæg nöfn í Íslandssögunni, Jón Sigurðsson, Hannes Hafstein og Bríeti Bjarnhéðinsdóttur. Ekki var um eiginlega námsbók að ræða, heldur efni prentað út af Skólavefnum, sett í möppu, skreytt með fáeinum ljósrituðum, daufum, óspennandi myndum, annars voru þetta textahlemmar, og textinn alveg laus við tilþrif, hvað þá hugkvæmni, hvað þá húmor, stundum virðist sneytt hjá honum í skólabókum eins og hann sé stórhættulegt fyrirbæri. Og spurningarnar lögðu áherslu á páfagaukalærdóm, ekki skilning – hvað hétu foreldrar Hannesar Hafsteins?
Mér er spurn, veitir sú þekking dýpri sýn á manninn, á söguna, á lífið?
Og kvæði Hannesar, þau voru sögð einkennast á trú á framtíðina og karlmannlegri sýn á tilveruna.
Karlmannlegri – við erum stödd á árinu 2012. Karlmannlegri, og öll umgjörðin sagði manni að hér bæri að leggja gamaldags merkingu í orðið, að það þýddi kraftur, þolgæði, hugrekki. Eins og þeir eiginleikar séu fyrst og síðast bundnir við karlmenn. Ég þarf ekki að taka það fram; en sonur minn færðist ekki einu hænufeti nær skilningi eða áhuga á þessu góða og mikilvæga fólki. Og hver er þá tilgangurinn með náminu?
Sumar skólabækur eru blessunarlega vel í áttina, ég á við, þar er reynt að koma til móts við nemendur, reynt að tala við þá, ekki yfir þeim. Reynt að gera námsefnið lifandi, frjótt. Það eru þó óþægilega margar bækur, og sumar nýlegar – í íslensku, náttúrufræði, samfélagsfræði, trúabrögðum – sem eru, mér liggur við að segja, merkilega leiðinlegar, áhuginn dofnar jafnvel við það eitt að opna bókina, maður farinn að geispa á fyrstu síðu, og þá er öll bókin eftir. Framsetningin ófrjó, hugmyndasnauð, höfundar virðast hafa litla stílgáfu, efnið ekki sett fram á aðgengilegan, spennandi hátt, líklega vegna þess að höfundarnir eru ekki gæddir þeim hæfileikum sem góður kennari þarf að hafa; að geta gert flókna hluti einfalda. Og athyglisverða.
Skyldum við gera okkur grein fyrir hversu mikill ábyrgðarhluti það er að semja kennslubók handa grunnskólastiginu? Og gerum við þær kröfur að þær séu vel og skemmtilega stílaðar, hugmyndaríkar í framsetningu? Ég er ekki viss, öllu heldur, ég get ekki séð að svo sé raunin. Og það er alvarlegur hlutur. Leiðinleg, ófrjó skólabók vinnur gegn læsi. Vinnur gegn gleði. Vinnur gegn sköpun. Hún getur steindrepið áhugann og þar með gert námið leiðinlegra, þar með erfiðara. Og þá fer vond keðjuverkun af stað. Nemandi verður tregari til að læra, að leggja eitthvað á sig, sem þýðir aukið álag á heimilið, auknar áhyggjur foreldra, meira átak að koma börnunum að efninu, að draga þau yfir ófærur textans, og trúið mér; það eru ófærur í sumum bókanna, maður á sjálfur fullt í fangi með að meðtaka efnið, finna svar við spurningum, hvað þá barnið. Hugmyndadaufar skólabækur draga úr almennun lestri, sá grunur sest að í brjósti nemandans, ósjálfráður grunur, að lestur þýði leiðindi. Að fræðsla þýði leiðindi. Frumskilyrði er að höfundar kennslubóka hafi hæfileika og hugkvæmni til að setja efnið fram, matreiða það vel, búa til veisluborð, öðrum má alls ekki hleypa nálægt gerð skólabóka. Og hér má ekki spara, við megum ekki detta niður á það dapurlega og huglausa plan að spara við gerð kennslugagna. Það er meira en vont, það er átakanleg skammsýni að leggja hugmyndadaufar, þunglamalegar skólabækur fyrir börnin okkar. Og kvarta síðan yfir minnkandi læsi.
Bókmenntir eru hátíðlegar og fullar af skrýtnum orðum!
Það er margt í mörgu.
Og margar leiðir og aðferðir til að auka áhuga krakka á lestri. Stóra upplestrakeppnin er ein þeirra, og sérdeilis vel heppnuð. Hún kveikir funandi áhuga hjá 12 ára börnum landsins, fjöldi nemenda í sjöunda bekk sem leggur mikið á sig til að komast áfram. Það er gleði að verða vitni að þessari keppni, hvernig hún kveikir í börnum að æfa upplestur, og ganga síðan inn í skólasal fullan af 12 ára krökkum, sem eru samankomin til að hlusta á jafnaldra sína lesa upp.
En þar mæta manni hinsvegar vonbrigðin.
Skipuleggjendur keppninnar velja flesta þá texta sem krakkarnir lesa, og í stað þess að gera hið augljósa, velja það sem á einhvern hátt rímar við þeirra líf, sem þau geta snert á og skilið, þá þurfa börnin að glíma við gamla og þunga texta, með mörgum tungubrjótum. Til að mynda úr Heimsljósi Laxness, úr ljóðum Huldu, öndvegis skáldskapur, en liggur órafjarri 12 ára börnum. Ég fylgdist í fyrra með duglegum og snjöllum krökkum flytja orð Laxness, og sumir ljóð eftir Ingibjörgu Haralds, yfir fullum sal, gerðu það vel og af metnaði. En það var sorglegt að fylgjast með þeim sem hlustuðu, sjá hvernig áhugi þeirra dofnaði og dó út. Þarna fengu ófáir nemendur staðfestingu á þessu: Bókmenntir eru hátíðlegar, óskiljanlegar, fullar af skrýtnum orðum. Sumsé - full ástæða til þess að halda sig frá þeim. Sumsé, þeir sem lesa eru alls ekki svalir alls ekki skemmtilegir - önnur ástæða til að halda sig frá bókum. Ímyndið ykkur ef skipuleggjendum hefðu borið gæfu til að velja texta sem ríma við krakkana sem fylltu stóran salinn, fyndinn, skemmtilegan, hressandi, vekjandi texta sem hittir þau beint í hjartastað – hugsið ykkur fullan sal af krökkum heyra jafnaldra sína flytja bráðskemmtilega og áhugavekjandi texta, og þar með sannfærast um að bækur geta verið skemmtilegar, að þangað sé fullt að sækja. Hugsið ykkur. En í stað þess fengum við sal fullan af krökkum, geispandi yfir óskiljanlegum orðum. Svona svipað og að fiska víti, en láta síðan múra upp í markið svo maður gæti örugglega ekki skorað.
Heimur versnandi fer? Hrapandi lestur? Jú, en kennum ekki börnunum um, heldur okkur sem vannýtum tækifærin, heldur okkur sem erum of löt, og hugmyndasnauð, of íhaldssöm, of föst í gömlum hugmyndum, til að breyta, snúa þróuninni við. Það erum við en ekki börnin, við en ekki tölvuleikir og afþreyingaiðnaðurinn sem múra upp í markið. Og það erum við sem ein getum og eigum að brjóta niður múrinn - og skora úr vítinu.
En – hvað ætlið þið að lesa fyrir barnið ykkar í kvöld?
Jón Kalman Stefánsson
rithöfundur
Grein er byggð á erindi sem var flutt á ráðstefnunni Alvara málsins – Bókaþjóð í ólestri, sem haldin var í Norræna húsinu um síðustu helgi.
